U Srbiji se svakog 31. januara tradicionalno obeležava Nacionalni dan bez duvana sa nekom porukom odnosno sloganom . Ove godine ona glasi: „Ostavi pušenje”.

Ovaj datum u Kalendaru zdravlja uvek je prilika da se podsetimo s jedne strane na štetne posledice upotrebe duvanskih proizvoda po zdravlje pušača, ali i onih u njihovom okruženju, as druge strane na mogućnosti prevencije .
Upotreba duvana štetno deluje na celokupan organizam i jedan je od faktora rizika koji je zajednički za četiri najzastupljenije bolesti u svetu: bolesti srca i krvnih sudova, maligne bolesti, dijabetes i hronične respiratorne bolesti.
Pored zdravstvenih, socijalnih i ekonomskih posledica, uključujući i povećane troškove lečenja i smanjenu produktivnost na radnom mestu, proizvodnja i upotreba duvana imaju i štetne efekte na životnu sredinu.
Svake godine u svetu usled upotrebe duvana i duvanskih proizvoda prevremeno umre osam miliona stanovnika, od toga najmanje milion nepušača zbog izloženosti duvanskom dimu. Većina smrtnih slučajeva povezanih sa duvanom dešava se u zemljama sa niskim i srednjim prihodima.

Najčešće korišćeni duvanski proizvodi u Srbiji su cigarete koje prema podacima „Istraživanja zdravlja stanovništva Srbije 2019. godine” svakodnevno puši 26,5% stanovništva starosti 15 godina i više, dok 15,8% svakodnevno puši 20 i više cigareta na dan
Pored cigareta koje su najčešće konzumirani duvanski proizvod u Srbiji, i drugih duvanskih proizvoda kao što su cigare i duvan za lule, u prethodnim godinama na tržištu u svetu i u Srbiji se nalaze i drugi duvanski i nikotinski proizvodi koji doprinose povećanju upotrebe duvana i nikotina. U 2019. godini učestalost svakodnevne ili povremene upotrebe duvanskih proizvoda (uključujući zagrevane duvanske proizvode, duvan za nargile i drugo) u populaciji stanovnika Srbije starosti 15 godina i više, iznosila je 31,9%, sa razlikama u odnosu na starosne grupe. Istraživanja sprovedena u Srbiji pokazuju porast popularnosti drugih duvanskih i nikotinskih proizvoda.

Prema podacima „Istraživanja o ponašanju u vezi sa zdravljem dece školskog uzrasta u Republici Srbiji“ koje je sprovedeno 2022.godine cigarete bar jednom tokom života pušilo je 15,1% učenika (14,5% dečaka i 15,6% devojčica) petog i sedmog razreda osnovne škole i prvog razreda srednje škole, sa razlikama prema uzrastu. Dečaci u petom i sedmom razredu osnovne škole češće probaju da puše u poređenju sa devojčicama, dok je učestalost pušenja bar jednom u toku života u prvim razredima srednjih škola veća među devojčicama. Iako određeni broj učenika koji proba cigarete ne nastavlja da puši, veliki je i procenat učenika koji su pušili u prethodnih 30 dana i koji prema tom kriterijumu spadaju u kategoriju pušača. Svaki deseti učenik petog i sedmog razreda osnovne škole i prvog razreda srednje škole puši (10,2%), sa razlikama u odnosu na uzrast. U poređenju sa 2018. godinom, procenat pušača cigareta je povećan u mlađim razredima, a smanjen u prvim razredima srednjih škola.

Rezultati istraživanja pokazuju i da svaki peti učenik prvog razreda srednjih škola (19,7%) koristi elektronske cigarete, kao i da je upotreba ovih proizvoda popularna i među dečacima i devojčicama. Snus i/ili nikotinske vrećice je u Srbiji probalo 4,9% učenika petog i sedmog razreda osnovne škole i prvog razreda srednje škole, sa većom učestalošću među dečacima u svim razredima uključenim u istraživanje, a najveći procenat učenika koji su probali ovaj proizvod je među dečacima prvog razreda srednjih škola (11%). Svi navedeni proizvodi sadrže nikotin koji može dovesti do stvaranja zavisnosti i na čije dejstvo su posebno osetljivi mladi.

U okviru obeležavanja ovogodišnjeg Nacionalnog dana bez duvana naglašava se posebno značaj prestanka pušenja i benefita na zdravlje samih pušača, ali i onih u njihovom okruženju.

Mere kontrole duvana uključuju i zakone kojim se zabranjuje pušenje u svim zatvorenim javnim prostorima. Ovi zakoni štite stanovništvo od udisanja kancerogenih materija i drugih štetnih supstanci iz duvanskog dima i aerosola iz drugih nikotinskih proizvoda. Pored toga, zabrana pušenja u javnim i radnim prostorima, podstiče pušače da ostave pušenje.

Istraživanja pokazuju da je skoro polovina stanovništva Srbije starijih od 15 godina bila izložena duvanskom dimu u zatvorenom prostoru kao da je isto toliko iskazalo zabrinutost za svoje zdravlje ali je, s druge strane, tek svaki četvrti pušač pokušao da prekine.

Ovo se donekle može pripisati i tome da je samo trećina pušača izjavila da je dobila savet od zdravstvenog radnika da prestane s pušenjem.

Sve pomenuto ukazuje na potrebu za kreiranjem i sprovođenjem delotvornijih programa podrške i pomoći pri odvikavanju od pušenja, ali i za dodatnom ciljanom edukacijom i motivisanjem zdravstvenih radnika da u svom svakodnevnom radu daju savete o štetnosti i prestanku pušenja.

Uz što intenzivnije sprovođenje zdravstveno-vaspitnog rada sa mladima, kao merom primarne prevencije, neophodno je kontinuirano raditi i na adekvatnoj zdravstvenoj edukaciji odraslih, kako bi neposredno okruženje generacija koje dolaze bilo ono koje nedvosmisleno i jasno podržava zdraviji izbor – život bez duvana.

U cilju podrške i motivisanja pušača za odvikavanje od pušenja, Institut za javno zdravlje Srbije „Dr Milan Jovanović Batut” je u junu 2022. godine pokrenuo besplatnu telefonsku liniju i internet stranicu https://ostavipusenje.rs/.

Odgovori na pitanja pušača koji razmišljaju da prestanu da puše ili su to već odlučili, kao i onih koji su već prestali i pokušavaju da održe nepušači status, mogu se dobiti svakog radnog dana od 11 do 14 časova pozivom na broj 080 020 0002.

Zavod za javno zdravlje Kraljevo i ove godine daje svoj doprinos u obeležavanju Nacionalnog dana bez duvana, u saradnji sa zdravstvenim ustanovama i partnerima iz zajednice i podršku mas medija.

Više informacija:

Istraživanje o upotreba duvana – Institut za javno zdravlje Srbije „Dr Milan Jovanović Batut“.